İstanbul’un 19. yüzyıldaki mimari dönüşümünde Balyan ailesinin önemli bir yeri bulunuyor. Osmanlı saray mimarisinde uzun yıllar görev alan aile; Dolmabahçe, Çırağan ve Beylerbeyi sarayları gibi İstanbul silüetinin öne çıkan yapılarında imzası bulunan bir mimarlık geleneği oluşturdu. Bahçeşehir Üniversitesinin kayıtlarına göre Gazi Osman Paşa Yalısı da Balyan ailesi tarafından tasarlanan sivil konut örneklerinden biri. Sultan II. Abdülhamit’in talimatıyla 1879–1881 yılları arasında inşa edilen yapı, neobarok mimariyi geleneksel Osmanlı konut anlayışıyla bir araya getiriyordu.
Yalının özgün planı üç kat ve 30 odadan oluşuyordu. Yapının mekân düzeninde Osmanlı konut mimarisinin temel unsurlarından olan haremlik ve selamlık ayrımı korunmuştu. Zemin katta ana giriş, selamlık dairesi ve hizmet koridorları bulunurken denize erişimi sağlayan iskele de bu katla ilişkilendiriliyordu. Orta katta temsil salonları ve Boğaz’a açılan mekânlar, üst katta ise aile daireleri yer alıyordu. Bu planlama, yalının hem aile yaşamına hem de misafir kabulüne yönelik farklı kullanım alanlarını aynı yapı içinde bir araya getiriyordu.
Gazi Osman Paşa Yalısının mimari karakterinde Boğaz cephesi ayrı bir önem taşıyordu. Yapı doğrudan deniz kıyısında konumlanırken geniş salonların Boğaz’a açılması, zemin kat ile iskele arasındaki bağlantı ve suya ulaşan merdiven düzeni, yalının denizle güçlü bir ilişki kurmasını sağlıyordu. Cephede kullanılan neobarok bezemeler de dönemin İstanbul mimarisinde görülen Avrupa etkilerini yansıtıyordu. Balyanların çalışmalarında öne çıkan bu yaklaşım, Avrupa mimarisinden gelen biçim ve detaylarla Osmanlı sivil mimarisinin kullanım alışkanlıklarını aynı yapı üzerinde buluşturuyordu.
Yalının konumu da mimari hikâyesini tamamlayan unsurlar arasında bulunuyor. Beşiktaş sahilinde, Dolmabahçe, Çırağan ve Yıldız saraylarının yer aldığı tarihî aks üzerinde bulunan yapı, 19. yüzyılın önemli saray ve konut yapılarının yoğunlaştığı bir bölgede yükseliyordu. Bu konum, yalının Boğaz silüeti içindeki görünürlüğünü artırırken dönemin mimari atmosferiyle de doğrudan ilişki kurmasını sağlıyordu.
Yapı zaman içinde farklı amaçlarla kullanıldı ve fiziki ömrünü tamamlayarak yıkıldı. Bahçeşehir Üniversitesi koordinasyonunda gerçekleştirilen arkeolojik çalışmaların ardından Gazi Osman Paşa Yalısı, tarihî kaynaklardan ve alanda ortaya çıkarılan verilerden yararlanılarak aslına uygun biçimde yeniden inşa edildi. Üniversite, bu çalışmayla yapının fiziksel kütlesiyle birlikte Beşiktaş sahilindeki tarihî silüetini de yeniden kazandırmayı amaçladı.
Bugün Gazi Osman Paşa Yalısı; üç katlı plan düzeni, haremlik ve selamlık organizasyonu, Boğaz’la kurduğu ilişki ve neobarok mimari karakteriyle Balyan ailesinin İstanbul’daki sivil mimari mirasını yeniden görünür kılıyor. Yapının geçmişten bugüne taşınan mimari kimliği, 19. yüzyıl Osmanlı konut kültürü ile dönemin değişen estetik anlayışının aynı çatı altında nasıl buluştuğunu gösteriyor.