İstanbul’un Boğaz kıyıları, yüzyıllar boyunca şehrin kendine özgü yaşam biçimlerinden birine ev sahipliği yaptı. Su kenarında konumlanan yalılar, manzaraya açılan konut olmanın ötesinde, mimarileri ve gündelik yaşam düzenleriyle Boğaziçi kültürünün önemli parçaları arasında yer aldı. Türk mimarisinde özellikle Boğaz’ın iki yakasında gelişen bu yapılar, bulundukları arazinin topografyasına uyum sağlayan ve Osmanlı ev yaşamının ihtiyaçlarına göre şekillenen bir mimari anlayış ortaya koydu.
Gazi Osman Paşa Yalısı da bu kültürün 19. yüzyıldaki örneklerinden biri olarak Beşiktaş sahilinde yer aldı. Sultan II. Abdülhamit’in talimatıyla 1879–1881 yılları arasında Gazi Osman Paşa adına inşa edilen yapı, Boğaz kıyısındaki konumu sayesinde dönemin yalı yaşamıyla doğrudan ilişki kuruyordu. Yalının planında haremlik ve selamlık bölümleri bulunuyor; aile yaşamı ile misafir kabulüne ayrılan alanlar aynı yapı bütünlüğü içinde farklı işlevlerle düzenleniyordu.
Boğaziçi yalılarında deniz, manzaranın ötesinde ulaşım ve günlük yaşamla doğrudan ilişki kuran temel unsurlardan biriydi. Yalıların suyla doğrudan ilişkisini sağlayan iskeleler ve kayıkhaneler, ulaşımın ve günlük yaşamın önemli parçaları arasında bulunuyordu.
Gazi Osman Paşa Yalısında yürütülen arkeolojik çalışmalar da bu ilişkinin fiziksel izlerinden birini ortaya çıkardı. Bahçeşehir Üniversitesi ek bina şantiyesinde, İstanbul Arkeoloji Müzeleri denetiminde gerçekleştirilen kazılarda yalıya ait kayıkhane kalıntıları tespit edildi ve bu kalıntılar için taşıma uygulaması gerçekleştirildi.
Kazılar, yalının denizle ilişkisinin yanı sıra iç yaşamına ait başka ayrıntıları da gün yüzüne çıkardı. Harem ve selamlık bölümlerinin zemin kat planını gösteren kagir kalıntılar, harem bölümünün arkasındaki tarihî hamama ait parçalar, mozaikler, çiniler, damgalı tuğlalar ve özgün giriş merdivenleri belgelendi. Bu buluntular, Boğaziçi yalılarının aile yaşamı, temsil alanları ve günlük ihtiyaçları aynı yapı içinde nasıl bir araya getirdiğini anlamaya yardımcı olan fiziksel veriler sundu.
Yalı kültürünün önemli özelliklerinden biri de yapıların dönemin mimari eğilimleriyle birlikte değişebilmesiydi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Boğaziçi yalılarının Osmanlı ev yaşamına uygun planlarını korurken zaman zaman yabancı üslup ayrıntıları da taşıdığını belirtiyor. Gazi Osman Paşa Yalısında görülen neobarok mimari karakter de 19. yüzyıl İstanbul’unda geleneksel konut anlayışı ile dönemin yeni estetik etkilerinin aynı yapıda buluşmasına örnek oluşturuyor.
Bugün yeniden inşa edilen Gazi Osman Paşa Yalısı, Boğaz kıyısındaki konumu, kayıkhane izleri, haremlik ve selamlık düzeni ile tarihî mimari karakteri üzerinden İstanbul’un yalı kültürüne ait farklı katmanları bir araya getiriyor. Yapının yeniden kullanıma kazandırılması, Boğaziçi’nde suyla iç içe gelişen bu yaşam kültürünün günümüzde de okunabilmesine imkân sağlıyor.