Gazi Osman Paşa Yalısı, 19. yüzyıl İstanbul’unda Boğaz kıyısında şekillenen yalı yaşamının mekânsal izlerini taşıyan yapılardan biri olarak öne çıkıyor. Sultan II. Abdülhamit’in talimatıyla 1879–1881 yılları arasında Gazi Osman Paşa adına inşa edilen yalı, paşanın ailesiyle birlikte uzun yıllar yaşadığı bir konut olarak kullanıldı. Bahçeşehir Üniversitesinin tarihsel kayıtlarına göre Osman Paşa, Mabeyn Müşiri olarak görev yaptığı dönemde yaklaşık yirmi iki yıl boyunca burada yaşadı.
Osmanlı yalı mimarisinde harem ve selamlık ayrımı, gündelik yaşamın mekâna yansıyan temel düzenlerinden biriydi. TDV İslâm Ansiklopedisi, yalıların Türk evi geleneğine uygun olarak harem ve selamlık bölümlerinden oluştuğunu; başlangıçta bu bölümlerin aynı bahçe içinde ayrı çatılar altında bulunduğunu, 19. yüzyıldan itibaren ise giderek tek çatı altında birleştiğini aktarıyor. Harem aile yaşamının sürdüğü daha mahrem alanı oluştururken selamlık, ev sahibinin misafirlerini kabul ettiği bölümü ifade ediyordu.
Yalı mimarisinin suyla kurduğu ilişki de bu yaşam biçiminin önemli parçalarındandı. Boğaziçi yalıları genellikle suya dönük, dışa açık cephelerle tasarlanırken kara tarafında mahremiyeti koruyan daha kapalı bir düzen görülüyordu. Bahçeler, servis alanları, hamamlar ve kayıkhaneler hem yapının mimari parçaları hem de günlük hayatın işleyişini destekleyen bölümler olarak kullanılıyordu. Bu özellikler, yalı yaşamının evin iç mekânlarıyla Boğaz arasındaki güçlü ilişki üzerinden şekillendiğini gösteriyor.
Gazi Osman Paşa Yalısında harem ve selamlık bölümlerinin bulunduğu, yıllar sonra gerçekleştirilen arkeolojik çalışmalarla da doğrulandı. İstanbul Arkeoloji Müzeleri denetimindeki kazılarda, bu bölümlerin zemin kat planına ilişkin kagir kalıntılar ortaya çıkarıldı. Harem bölümünün arkasındaki tarihî hamama ait mimari parçalar da çalışmalar sırasında tespit edildi. Kazılarda ayrıca mozaik döşemeler, yoğun çini parçaları, damgalı tuğlalar ve ana giriş katına ait özgün merdiven basamakları bulundu.
Bu buluntular, yalının yalnızca dış görünümüne ilişkin bilgi vermekle kalmadı; yapının günlük kullanım biçiminin anlaşılmasına da katkı sağladı. Harem ve selamlık temellerinin belirlenmesi, farklı yaşam alanlarının arazi üzerindeki konumunu ortaya koyarken hamam kalıntıları konut yaşamına ilişkin başka bir fiziksel katmanı günümüze taşıdı.
Kazılarda ortaya çıkarılan kayıkhane kalıntısı ise Gazi Osman Paşa Yalısının Boğaz ile doğrudan ilişkisini gösteren önemli buluntulardan biri oldu. Bahçeşehir Üniversitesi ek bina şantiyesinde sürdürülen arkeolojik çalışmalar sırasında açığa çıkarılan kayıkhane için koruma ve taşıma uygulaması gerçekleştirildi.
Bugün yeniden inşa edilen Gazi Osman Paşa Yalısında geçmişteki yaşamın bütün ayrıntılarını birebir görmek mümkün olmasa da arkeolojik bulgular ve tarihî kayıtlar yapının özgün düzenine ilişkin önemli ipuçları sunuyor. Harem ve selamlık bölümleri, hamam parçaları, giriş merdivenleri ve kayıkhane kalıntıları; 19. yüzyıl Boğaziçi yalı yaşamının aile hayatından misafir kabulüne, mahremiyetten denizle kurulan ilişkiye uzanan farklı yönlerini aynı yapının hafızasında bir araya getiriyor.