Plevne Savunması, Gazi Osman Paşa’nın yaşamında belirleyici bir dönüm noktası oldu. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Osman Paşa komutasındaki kuvvetler Plevne’de aylar boyunca direndi. Osman Paşa 19 Temmuz 1877’de Plevne’ye ulaştı; 20 Temmuz ve 30 Temmuz’daki Rus saldırılarını püskürttü. Eylül ayında gerçekleştirilen yeni saldırılar da savunmayı aşamadı ve bu süreçte Osman Paşa’ya “Gazi” unvanı verildi. Yaklaşık beş ay süren direnişin ardından 10 Aralık’ta teslim olan paşa, Plevne’deki savunmasıyla Osmanlı askerî tarihinin en çok anılan isimlerinden biri hâline geldi.
Plevne’de kazanılan bu ün, Osman Paşa’nın İstanbul’daki yaşamında da karşılık buldu. Sultan II. Abdülhamit’in talimatıyla 1879’da Beşiktaş kıyısında Gazi Osman Paşa adına bir yalı inşa edilmeye başlandı. 1879–1881 yılları arasında tamamlanan yapı, Plevne Savunması’ndaki başarıları nedeniyle paşaya hediye edildi. Böylece savaş meydanında şekillenen bir askerî başarı, Boğaz kıyısında paşanın adıyla anılacak kalıcı bir yapıyla İstanbul’un kent tarihine taşındı.
Gazi Osman Paşa, Sultan II. Abdülhamit’in güvendiği komutanlardan biri olarak Mabeyn Müşiri görevini üstlendi. Yalı da bu dönemde paşanın hem görev yaşamının hem de aile hayatının önemli mekânlarından biri hâline geldi. Osman Paşa ailesiyle birlikte burada yirmi iki yıl yaşadı. Sultan II. Abdülhamit tarafından Plevne’deki başarısının ardından kendisine sunulan yapının bu uzun kullanım süresi, Gazi Osman Paşa Yalısını paşanın yaşam öyküsüyle doğrudan ilişkilendiren temel unsurlardan birini oluşturdu.
Yalının Beşiktaş kıyısındaki konumu da bu hikâyenin önemli bir parçasıydı. Gazi Osman Paşa Yalısı, Dolmabahçe, Çırağan ve Yıldız saraylarının bulunduğu tarihî aks üzerinde yer alıyordu. Dönemin protokol düzeninde saray çevresine yakın konumlanan yapı, Boğaz kıyısındaki yerleşim dokusu içinde dikkat çeken bir noktada bulunuyordu. Bu konum, paşanın saraydaki görevi ile gündelik yaşamı arasında mekânsal bir yakınlık kurulmasına da imkân sağlıyordu.
Balyanlar tarafından tasarlanan yalı, üç katlı ve otuz odalı planıyla 19. yüzyıl Boğaz yalı mimarisinin özelliklerini taşıyordu. Haremlik ve selamlık bölümleri, geniş salonları, denize açılan cephesi ve iskele bağlantısı yapının dönemin konut düzeniyle ilişkisini ortaya koyuyordu. Avrupa mimari etkileri ile Osmanlı sivil mimarisinin bir araya geldiği tasarım, Gazi Osman Paşa’nın kişisel hikâyesini dönemin mimari anlayışıyla da buluşturuyordu.
Gazi Osman Paşa’nın 1900’deki vefatının ardından yalı Hazine-i Hassa tarafından satın alındı. Paşanın ailesi ise bir süre daha burada yaşamayı sürdürdü. Sonraki yıllarda yapının işlevi değişse de Gazi Osman Paşa ile kurduğu tarihsel bağ varlığını korudu.
Bugün Gazi Osman Paşa Yalısının hikâyesine bakıldığında Plevne ile Beşiktaş arasında uzanan güçlü bir tarihsel hat görülüyor. Plevne’de kazanılan unvan ve itibar, Sultan II. Abdülhamit’in talimatıyla Boğaz kıyısında inşa edilen bir yapıyla somutlaştı. Yalı da zaman içinde Gazi Osman Paşa’nın yaşamını İstanbul’un mimari ve kent hafızasıyla buluşturan yapılardan biri hâline geldi.